Duurzame Duursport - Een klimaatneutrale ijsbaan?

Kan duursport duurzamer? Die vraag probeer ik in een reeks blogs te beantwoorden. Daarbij zal ik me niet alleen beperken tot mijn eigen sport – marathonschaatsen – maar ook op zoek gaan naar meer algemene trends in de duursport. Het uiteindelijke doel is om sporters niet alleen na te laten denken over de duurzaamheid van hun activiteit, maar, indien mogelijk, ook handvaten te geven om direct duurzamer te gaan sporten. Daarbij zullen mijn blogs soms grenzen aan hypocrisie, omdat ik zelf namelijk één van de minst duurzame duursporten heb gekozen. Toch probeer ik optimistisch te blijven, want net als in (top)sport zelf, kunnen kleine aanpassingen net dat ene verschil maken. In deze eerste blog over faciliteiten beperk ik me nog vooral tot de schaatssport.

It’s game time

Begin dit jaar werd de Australian Tennis Open verstoord door de rook van plaatselijke bosbranden. De organisatie van de Spelen in Tokyo is genoodzaakt de hardloopwedstrijden over de lange afstand naar het noorden te verplaatsen, vanwege de verzengende hitte in de stad. Hoewel veel sporten momenteel stilliggen door een andere oorzaak – een pandemie – vormen de gevolgen van klimaatverandering ook een bedreiging voor de sportwereld. Sport is echter niet alleen het slachtoffer van klimaatverandering, maar levert ook een substantiële bijdrage: Sportevenementen dragen namelijk bij aan vliegverkeer, het bouwen van stadions met een enorme CO2-uitstoot en de productie van afval. De boodschap van een recent rapport van the Rapid Transition Alliance* is dan ook duidelijk: Het roer moet om. In het rapport worden alle internationale en nationale sportbonden opgeroepen om het UN Sport for Climate Action Framework te ondertekenen. Hoewel er in dit kader geen concrete doelen staan geformuleerd, benadrukt het de noodzaak van een systematische aanpak en geeft het handvaten hoe sportbonden klimaatneutraliteit kunnen bereiken.

Volgens the Rapid Transition Alliance moeten na 2030 alle internationale sportevenementen CO2-neutraal zijn. Niet alleen aan de bonden, maar ook aan sponsoren moeten harde eisen worden gesteld; deze bedrijven zouden ook moeten streven naar klimaatneutraliteit. Volgens het rapport zouden sporten zelfs moeten afzien van sponsoring door bedrijven uit de petrochemische sector en vliegtuigmaatschappijen. Voor specifieke voorbeelden van sportbonden die al aardig op weg zijn en hoe op (internationaal) politiek niveau nieuwe veranderingen zouden kunnen worden gerealiseerd, raad ik je aan dit rapport te lezen. [1] In deze blog beperk ik me verder tot de vraag: Hoe zou de schaatssport kunnen voldoen aan zulke klimaatdoelen?

Ice rink paradox

De ijsbaanparadox [2]

De ijsbaanparadox

In het kader van CO2-uitstoot, stuit ik als schaatser direct op een gevoelig onderwerp. IJsbanen zijn nu niet bepaald de meest duurzame bouwwerken. IJsbanen worden gebouwd om een kunstmatige omgeving te creëren, waarin schaatsers hun sport kunnen beoefenen. IJs wordt geproduceerd door het onttrekken van warmte, die uiteindelijk naar de buitenlucht wordt afgevoerd. De meeste ijsbanen zijn echter lekke, stalen dozen rondom een ijsvloer, die hun eigen doel in de weg zitten (“the ice-rink paradox”). Wisselende buitentemperaturen, het gebruik van “koude materialen” zoals metalen en hoge vochtigheid door condens, leiden ertoe dat de energiekosten van de meeste huidige ijsbanen in Nederland verder oplopen. Bovendien gaat dit ook ten koste van de ijskwaliteit. [2]

Ice rink problem

Huidige constructie van meeste ijsbanen [2].

Een klimaatneutrale ijsbaan

De constructie van de huidige 400-meter ijsbanen in Nederland kan dus veel duurzamer, zo concludeerde ook mede-marathonschaatser en afgestudeerd bouwkundige Eline Stubert. Twee jaar geleden schreef zij haar scriptie, waarin ze een ontwerp voor een klimaatneutrale ijsbaan schetste. Een oplossing is om een volledig luchtdicht gebouw te maken, waardoor de schaatsomgeving controleerbaar wordt. In zo’n omgeving kun je wel materialen zoals staal toepassen, omdat je geen last hebt van oncontroleerbare buitenlucht. (Een voorbeeld hiervan is de huidige Elfstedenhal in Leeuwarden.) Het dak van een ijsbaan hoeft daarnaast niet alleen als bescherming tegen de buitenlucht te fungeren, maar kan zodanig gebouwd worden dat het direct daglicht filtert, regenwater opvangt en de luchtstromen binnen en buiten de hal stimuleert. In haar ontwerp heeft Eline tevens rekening gehouden met de Embodied Emissions (EE) waarde van materialen, namelijk de hoeveelheid CO­2 die aan de lucht wordt afgegeven om dit materiaal te oogsten, transporteren en fabriceren. Hout heeft bijvoorbeeld een lage EE waarde en absorbeert warmte, maar gaat niet zo lang mee. Staal en beton hebben daarentegen een hoge EE waarde en stralen warmte uit, maar hebben wel een hoge hergebruikgraad. In het klimaatneutrale ontwerp is er bijvoorbeeld voor gezorgd dat de constructies waarbij staal wordt gebruikt, het materiaal niet in direct contact is met het ijs, maar ingepakt is in een doek dat de warmtestraling weert. Tot slot heeft ze nog nagedacht over de integratie van de ijsbaan in een stad, bijvoorbeeld door aansluiting op het warmtenetwerk. Dit zijn echter slechts enkele voorbeelden van haar ontwerp die kunnen toegepast worden bij de bouw van nieuwe banen of verduurzaming van bestaande. Voor meer inspiratie raad ik vooral aan haar scriptie te lezen. [2]

Van natuurijs naar kunstijs naar kunstmatig ijs?

De problemen die komen kijken in een ijshal, zijn natuurlijk niet van toepassing op natuurijs. Als het buiten koud genoeg is, kun je praktisch in je achtertuin op het ijs stappen. Door klimaatverandering, echter, heeft Nederland de afgelopen twee decennia nauwelijks strenge winters gehad – de laatste Elfstedentocht was in 1997! Voor natuurijswedstrijden reizen marathonschaatsers in de winter daarom af naar Oostenrijk en Zweden. Voor die laatste bestemming zijn we gedwongen het vliegtuig te pakken: helaas ook niet echt klimaatvriendelijk. Zouden we op een of andere manier ijs kunnen nabootsen? Blijkbaar wordt hier al mee geëxperimenteerd. Zo heeft Glice** een materiaal ontwikkeld dat ijs op moleculair niveau nabootst. De exacte technologie achter hun “ijs” is helaas geheim, maar Glice claimt dat hun materiaal tot 95% het gevoel en de glijsnelheid van natuurlijk ijs benadert. De banen van Glice hebben weinig onderhoud nodig en zouden volgens berekeningen tot wel 25 jaar meegaan. Na die tijd kan het materiaal bovendien worden gerecycled tot nieuwe baan. Volgens Glice besparen hun banen per 200 m2 zo’n 10.000 liter water, de energie van 200 huishoudens en 4.75 ton CO2-uitstoot. Daarnaast plant het bedrijf een boom voor elke Glice-plaat (1x2 meter) die ze produceren. De banen van Glice worden nu vooral gebruikt voor ijshockeyers en kunstschaatsers: zowel op grote schaal (4000 m2!) tot kleine baantjes voor huishoudelijk gebruik. Testen met langebaanschaatsers staan nog op de planning. [3] Het lijkt me persoonlijk best grappig om me eens op kunstmatig ijs te begeven.

Samengevat

Het is duidelijk dat (duur)sport duurzamer moet. Internationale sportevenementen worden niet alleen bedreigd door de gevolgen van een opwarmende aarde, maar dragen ook bij aan de oplopende thermometer. IJsbanen zijn hierbij een pijnlijk voorbeeld: Zij werken hun eigen bestaan tegen en energiekosten zijn hoog. Gelukkig zijn er veelbelovende ontwikkelingen op komst, zoals verschillende slimme suggesties voor een klimaatneutrale ijsbanen of zelfs kunstmatig ijs. De vraag is in hoeverre die een bedreigde sport als (marathon)schaatsen kunnen redden.

Wellicht vraag je je af hoe je als individu kan bijdragen aan de eerdergenoemde klimaatdoelen. In dit geval is dat lastig, ook al is bewustwording al een belangrijke, eerste stap. Het is zaak dat sportbonden en betrokken partners zich bewust worden van de impact die ze hebben op het klimaat, en de handen ineenslaan voor een duurzamere sport. In het belang van de planeet, maar ook van de sport zelf.

*The Rapid Transition Alliance is een internationaal initiatief dat probeert de rappe klimaatverandering bij te benen en tegen te houden. Ze verzamelen en delen gefundeerde hoop om klimaatverandering tegen te gaan. De alliantie wordt ondersteund door de KR foundation.

**Er zijn meer bedrijven die kunstmatig ijs ontwikkelen, o.a. Xtraice, PolyGlide Ice, KwikRinkverkopen soortgelijk kunstmatig ijs. Net als Glice lijkt het erop dat ze zich nog voornamelijk focussen op de ijshockey- en kunstschaatsmarkt.

Bronnen

1. David Goldblatt (2020), “Playing Against the Clock. Global sport, the Climate Emergency and the Case for Rapid Change”. Published by the Rapid Transition Alliance.

2. Eline Stubert, “Towards an energy neutral ice rink" (2018)

3. http://www.glice.com en telefonisch contact met Glice Benelux

Omslagfoto door Erik van den Boogert (Weissensee, Oostenrijk)


Reacties