Bloedfanatiek

Een sporter kan tegenwoordig niet meer zonder een sporthorloge – meten is weten! Deze sporthorloges worden meestal gesynchroniseerd met een smartphone-app, waar de data, zoals hartslag en snelheid, kan worden uitgelezen en aanvullende gegevens, zoals gewicht en vermoeidheid, kunnen worden ingevoerd. Eén van de grootste fabrikanten van dergelijke sporthorloges introduceerde dit voorjaar een nieuwe functie: Vrouwelijke gebruikers kunnen in de app hun menstruatiecyclus bijhouden.1 In mijn ogen een goede stap voorwaarts in de ontwikkeling van de vrouwensport én wetenschap.

Hoe de app werkt

In de app kunnen naast de reguliere data, begin- en einddatum van de menstruatie, fysieke en emotionele symptomen en persoonlijke notities worden ingevoerd. Daarnaast wordt er vanuit de app zelf per fase nuttige gezondheidsinzichten gegeven, op basis van reeds bestaand wetenschappelijk bewijs. Zo adviseert de app mij op de eerste dag van mijn menstruatie: “Tijdens de menstruatie kan het ijzergehalte in uw bloed dalen en voelt u zich mogelijk vermoeid. Eet bijvoorbeeld bladgroente, vis, rundvlees of zaden om dat tegen te gaan.” Het doel is om vrouwen inzicht te geven in de patronen en schommelingen in hun eigen cyclus en daarop in te spelen bij hun training en voeding. Iedere vrouw, en daarmee ook iedere cyclus, is namelijk weer anders.

Vrouwen in de minderheid

De app is zeker geen primeur (zie hieronder), maar kan vrouwen verder helpen in het beter afstemmen van trainingen op hun lichaam. Het is namelijk al jaren duidelijk dat vrouwelijke proefpersonen de minderheid vormen in onderzoek in de sport- en bewegingsgeneeskunde.2 Dat terwijl wetenschappelijk bewijs over bijvoorbeeld trainingsleer en diëtiek ook op vrouwelijke sporters wordt toegepast. In 2016 liet een onderzoek van Georgie Bruinvels zien dat de menstruatie (een negatieve) invloed heeft op de sportprestaties van zowel amateursporters als professionele atletes.3 Bruinvels luidde de noodklok: er wordt te weinig onderzoek gedaan naar het effect van vrouwelijke hormonen op sportprestaties.4 In 2016 startte zij in samenwerking met Libresse een campagne die vrouwen adviseert in sport en voeding tijdens de verschillende fasen van de cyclus.5 Met Orreco, een bedrijf in sport- en datawetenschap, lanceerde Bruinvels twee jaar geleden een app (FitrWoman) om de menstruatiecyclus te registreren, met dagelijkse adviezen op het gebied van training en voeding.6

Hormonen, hoe zat dat ook alweer?

Voordat ik het belang van dergelijke apps toelicht, eerst een opfriscursus biologie. Op basis van de concentraties van twee geslachtshormonen – oestrogeen en progesteron – kan de menstruatiecyclus grofweg worden verdeeld in drie fases.* In de eerste fase (dag 2-6, de vroege folliculaire fase) zijn de concentraties van beide hormonen in het bloed laag. In de late folliculaire fase (dag 7-14), vlak voor de ovulatie of eisprong, stijgt de oestrogeenconcentratie. Daarna volgt de luteale fase, waarbij de concentraties van beide hormonen toenemen. De combinatie van hormonen zorgt voor de rijping van eicellen en het voorbereiden van het lichaam op een mogelijke zwangerschap. Daarnaast hebben beide hormonen invloed op andere fysiologische processen, waaronder de temperatuurregulatie, de ademhaling, de bloedsomloop en de stofwisseling. Het is dus niet ondenkbaar dat deze hormonen ook invloed hebben op sportprestaties. Om het nog ingewikkelder te maken, beïnvloeden deze hormonen elkaar. Het is niet verrassend dat onderzoek met vrouwelijke sporters zich vooral beperkt heeft tot de vroege folliculaire fase, om de invloed van hormonen te minimaliseren.7

Onderzoek naar hormonen en sportprestaties

Het bepalen van het effect van hormonen op sportprestaties is lang niet zo eenvoudig. De effecten verschillen bijvoorbeeld per sportdiscipline (kracht, duur en sprint) en per fase in de cyclus (de verhouding oestrogeen en progesteron) en sportprestaties zelf hangen ook weer af van allerlei andere factoren. De studies die gedaan zijn spreken elkaar daarom nog wel eens tegen.8 Het onderzoek wordt verder bemoeilijkt door de complexiteit van hormonen zelf: De hormoonconcentraties variëren niet alleen per fase, maar ook van persoon tot persoon of binnen eenzelfde persoon van cyclus tot cyclus.9 Hormonen worden daarnaast in pulsen afgegeven aan het bloed, waardoor de concentraties per dag verschillen.10,11 Vervolgens hebben hormonen niet alleen invloed op sportprestaties, maar ook andersom: beweging kan de concentraties van hormonen tijdelijk verhogen en sommige atletes, met name duursporters, menstrueren helemaal niet meer. Dan heb ik het gebruik van de pil nog niet eens genoemd, die de natuurlijke cyclus verstoort. Ten slotte is het ook lastig om hormonen daadwerkelijk te meten, zonder – invasief – bloed af te nemen. Het tellen van het aantal dagen sinds de laatste menstruatie vormt meestal geen betrouwbare methode. Snap je nu hoe complex het onderzoek naar het effect van hormonen is?

Een meer persoonlijke aanpak

Omdat elke vrouw weer anders is en eenduidig wetenschappelijk bewijs (nog) ontbreekt, is het misschien goed om te kiezen voor een meer persoonlijke aanpak. Bovengenoemde apps maken het vrouwen nu makkelijker om hun lichaam beter te leren kennen. Overigens waren er in het verleden al topatletes die van dergelijke ‘zelfkennis’ gebruikt maakte. Zo plande wielrenster Leontien van Moorsel haar werelduurrecordpoging in 2003 op de dag dat ze zou menstrueren. Van Moorsel beweerde dat haar pijngrens in deze periode hoger ligt en haar benen het beter doen dan normaal. Op eenzelfde manier kan het integreren van menstruatiedata in bestaande sportapps vrouwen helpen patronen te ontdekken in hun cyclus en daar slim op in te spelen. Vervolgens kunnen zij ook hun ervaringen delen met andere vrouwen (recreant of topsporter) en hun trainers of begeleiding. Het lijkt mij namelijk onnodig om zulke belangrijke data in de taboesfeer te houden.

*Dit is één van de manieren om een cyclus in te delen. Men is het niet eens over de naamgeving en indeling van deze fases, wat tevens het vergelijken van wetenschappelijke studies onderling bemoeilijkt.

Meer lezen?

1. https://connect.garmin.com/features/menstrual-cycle-tracking/

2. Costello, J. T., Bieuzen, F. & Bleakley, C. M. (2014) Where are all the female participants in Sports and Exercise Medicine research?, Eur J Sport Sci. 14, 847-51. doi: 10.1080/17461391.2014.911354. Epub 2014 Apr 25.

3. Bruinvels, G., Burden, R., Brown, N., Richards, T. & Pedlar, C. (2016) The Prevalence and Impact of Heavy Menstrual Bleeding (Menorrhagia) in Elite and Non-Elite Athletes, PLoS One. 11, e0149881. doi: 10.1371/journal.pone.0149881. eCollection 2016.

4. Bruinvels, G., Burden, R. J., McGregor, A. J., Ackerman, K. E., Dooley, M., Richards, T. & Pedlar, C. (2016) Sport, exercise and the menstrual cycle: where is the research?, Br J Sports Med. 6, 2016-096279.

5. https://www.libresse.nl/onze-wereld/sporten-tijdens-je-menstruatie/

6. https://www.fitrwoman.com/

7. Oosthuyse, T. & Bosch, A. N. (2010) The effect of the menstrual cycle on exercise metabolism: implications for exercise performance in eumenorrhoeic women, Sports Med. 40, 207-27. doi: 10.2165/11317090-000000000-00000.

8. Janse de Jonge, X. A. (2003) Effects of the menstrual cycle on exercise performance, Sports Med. 33, 833-51.

9. Bunt, J. C. (1990) Metabolic actions of estradiol: significance for acute and chronic exercise responses, Med Sci Sports Exerc. 22, 286-90.

10. Filicori, M., Butler, J. P. & Crowley, W. F., Jr. (1984) Neuroendocrine regulation of the corpus luteum in the human. Evidence for pulsatile progesterone secretion, J Clin Invest. 73, 1638-47.

11. Syrop, C. H. & Hammond, M. G. (1987) Diurnal variations in midluteal serum progesterone measurements, Fertil Steril. 47, 67-70.


Reacties

10 jun. 2019
Janneke
Garmin! Zie de eerste link voor verder uitleg (https://connect.garmin.com/features/menstrual-cycle-tracking/)
03 jun. 2019
Rosita
Om welk merk sporthorloge gaat het dan?